Балқашқа 80 жыл!

Балқаш -алтын бесігім

  Тарихшылар куәгерлік еткендей,  1917жылға дейін Балқаш ешқандай географиялық картаға енгізілмеген.Ол қала ретінде белгілі болған, ешқандай қоныс болмаған, жай ғана Балқаш көлінің шығанағы «Бертыс»деп аталды..

Балқаш өңірін игеру 1928 жылы инженер, геолог И.П.Русаковтың басшылығымен Қоңырат тауларындағы геологиялық-барлау қызметінен басталды. Дәл осы тыңғылықты зерттеудің нәтижесінде Қоңыраттағы мыс қорының өте мол екенін анықтап.екінші бесжылдық жоспарда жедел түрде Балқаш өңірінде мыс алыбын салу белгіленді. Кеңес Одағының барлық жерінен: жұмысшылар, шаруалар,комсомолдар мен коммунистердің қатарынан еріктілер және осы өңірдегі ата-бабаларымыз - көшпенді қазақтар тұтас ауыл болып Балқаш құрылысына ағыла бастады.

1937 жылы 11 сәуірдеПрибалхашстрой кенті, Қарағанды облысының құрамына кіретін қалаға айналдырылып, Балқаш көлінің атына сай атау берілді.

1938 жылы  24 қарашасында– қара мыстың бірінші партиясы алынған күн – Балқаш мыс қорыту зауытының туған күні (дүниеге келген) болып есептеледі.Алғашқы Балқаш мыс  құймасы Мәскеудің  Революция мұражайында,  сақтаулы. Бүгінде қала аумағы 5,9 мың шаршы километрге тең. Қала халқының саны 73,7 мың адамды құрады.Қала әкімшілігіне бағынатын  поселктер Қоңырат, Саяқ, Гульшат.                                               Қалада 60 –тан астам  ұлт өкілдері  тұрады.Балқаш өңірінде мыс алыбын салу белгіленді. Кеңес Одағының барлық жерінен көптеген адамдар және осы өңірдегі ата-бабаларымыз - көшпенді қазақтар тұтас ауыл болып Балқаш құрылысына ағыла бастады. Балқаш еліміздегі түсті металлургияның ең маңызды орталықтарының бірі. Мұнда құрамында мыс және түсті прокат зауыттары, өндіріс газдарынан күкіртті натрий мен күкірт қышқылын алатын химия өнеркәсібі бар «Балқашмыс» ЖШС  жұмыс істейді.Қалада сонымен қатар  өндірістік «ЗОЦМ» АҚ- түсті металлургия өндіретін  негізгі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Қалалықтар болашақ үміттерін ірі монополистік өндірісті дамытумен ғана байланыстырмай кәсіпкерлікті білімді, мәдениетті өркендетуге де ат салысуда .

Жыл сайын қалада орта және шағын бизнес дамып және нығайуда.Балқаш қаласынның  әлеуметтік  инфраструктурасы дамуда:мектептер, бала –бақшалар, емдік сауықтандыру  мекемелері, лицейлер, колледждер, институт. Бос уақыты  өткізуге  Хамзин атындағы мәдениет сарайы, мұражай орталықтанған кітапханалар жұмыс жасайды. Спортпен шұғылданамдеушілерге  «Металлург» стадионы, «Барс»спорткешені, бассейн, спорттық-су станциясы, парашютпен секіру  клуб бар.

Алайда, қаланың барлық әлеуметтік-экономикалық қуатының негізі әлі де адамдар. Олар оның үлкен интеллектуалдық және еңбек әлеуетті қаланың лайықты беделін алар еді. Біз Кеңес Одағының 5 Батырлары, Социалистік Еңбек, 11, 24, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты батырлары өмір сүреді.

Балқаш - қала-қызметкері, мейірімді қала, даңқ қаласы. Балқаш облыс және еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуына сенімді қолдау болып қала береді. Ол, өсіп өркендеуіне және еліміздің әл-ауқатын арттыруға мүмкіндік береді.

Балқаш тарихы

Балқаш өңірін игеру 1928 жылы инженер-геолог И.П.Русаковтың басшылығымен Қоңырат тауларындағы геологиялық-барлау қызметінен басталды. Дәл осы тыңғылықты зерттеудің нәтижесінде Қоныраттағы мыс қорының өте мол екенін анықтап,екінші бесжылдық жоспарда жедел түрде Балқаш өңірінде мыс алыбын салу белгіленген. - Кеңес Одағынын барлық жерлерінен: жұмысшылар, шаруалар, комсомолдар мен коммунистердің қатарынан еріктілер және осы өңірдегі ата-бабаларымыз, көшпенді қазақтар тұтас ауыл болып Балқаш құрылысына ағыла бастады. Құрылыс жұмыстары қазақтың түрен тимеген ту даласында, қтал табиғаттың аясында өндіріс орталықтары мен темір жолдан жырақта іске асты. Жүкті алғашқыда ат-түйемен тасыды. Тағы бір жылы Балқаш көлі арқылы Бөрлі-Төбе айлағынан Бертіс шығанағына дейін жүк тасымалданды. 1935 жылы Балқаш-Қарағанды теміржолы уақытша пайдалануға беріліп, жылу электр орталықтарының құрылысы басталды. - 1936 жылы мыс алыбының негізгі цехтарымен өндіріс объектілерін салуда үлкен бетбұрас кезеңге аяқ басты. Осы алып құрылысты тезірек салып бітіру ынтасы құрылысшылардың да өз батырларын туғызды. Осы алып құрылыста тезірек салып бітіру ынтасы құрылысшылардың да өз батырларын туғызды. Қазақ, орыс, белорус, украин, татар, армян және басқа ұлт өкілдері тізе қосып еңбек етті. - 1938 жылы 24 қарашада алғашқы Балқаштың қара мысы алынды. Ал қаланың негізгі құрылысы 1934 жылы басталған болатын. Ему предшествовало создание сравнительно за короткий период временных поселков, состоящих из камышитовых бараков. Сонымен қатар мыс қорытатын зауыттың негізгі шикізат базасы – Қонырат кен орынды құрылысы дамып жатты. Комбинат құрылысы барысында қайта жабдықтауы бір рет қана болған жоқ және оның нысандары әрі қарай кенейді. 1937-1938 жылдары құрылыс майданындағы ең бір екпінді, қарқынды істер атқарылған кезең болды. 1937 жылы 1 наурызында Балқаштың ЖЭО турбогенераторы өндірістік тоғын берді. Ұлы Отан соғысы қарсанында ашылған Гүлшат пен Шығыс Қоңыраттағы мырыш пен молибден кеніштері қорғаныс өнімдерін жабдықтауда өте маңызды қадам еді. 1941 жылы Москва түбінен көшіріп әкелінген Кольчугино түстіпен молибден кеніштері қорғаныс өнімдерін жабдықтауда өте маңызды қадам еді. 1941 жылы Москва түбінен көшіріп әкелінген Кольчугино түсті металлдар заводы комбинат құрамына кірді. « Темірді қызған кезде соқ » демекші комбинатты алғаш жоспарлауда қаланы жасылдандыру идеясы да іске асып, 1935 жылы КСРО ғылым Академиясының көшпелі сессиясы Балқашта өтті, нәтижесінде Тораңғалықта ботаникалық бақтың орыны белгіленді. Өсімдіктерді климатқа бейімдеу, ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізілді. Бұл қадам қаланы тек қана жасылдандыру ғана емес, онда бау-бақша өсіру дәстүрінің де негізін салды. 1971 жылы Саяқ кеніші қатарға қосылды. 1985 жылы ернекше құрылым сұйық ваннада (ПЖВ) қондырғысы пайдалануға берілді Бұл құрылыс жоғары өнімділігімен, отын өнімдеумен және басқа да касиеттермен ерекшеленеді. Екінші сұйық ваннада балқыту құрылысының аяқталауы мен 1999 жылғы Венюклв пешінің қайта жабдықталуы өндірістің өнімділігін арттыра түсті. Қазргі уақытта БТКК – да таңдаулы мыс балқыту комплексі жұмыс істеп тұр.

1937 жылы 11 сәуірдеПрибалхашстрой кенті, Қарағанды облысының құрамына кіретін қалаға айналдырылып, Балқаш көлінің атына сай атау берілді. Қалада – ірі елді пункт, өнеркәсіп орталығы, әкімшілік, сауда орталығы бар.

2003 жылы мырыш заводы іске қосылып қазыналы Балқаш керегесін кеңге жая түсті.Міне, енді ару Балқаштың жағысында мыс алыбы мен қатар қазақтың сұлу қаласы Балқаш қаласы гүлденіп, түрлене түсті.Тарихқа үңілсек 1938 жылы 2 сәуірде КСРО Министрлер кеңесінің шешімімен “Прибалхашстрой” құрылысшылар кенті Балқаш қаласы статусына ие болды. 1976 жылы СССР Министрлер Кеңесінің шешімімен Балқаш қаласына ерекше архитектуралық құрылысы мен үлгілі құрылымы үшін мемлекеттік сыйлығы табыс етілді. Жыл өткен сайын қаланың көлемі кеңейіп, халық саны өсе түсті. 1987 жылы сәуірде Балқаш еңбеккерлерінің экономикалық-мәдени жетістіктері мен Ұлы Отан соғысы жылдарындағы неміс басқыншыларына қарсы күрестегі ерен ерліктері үшін Халықтар достығы орденімен наградталды.
Балқаш балықшыларының жеке сала болып қалыптасуы 1930 жылдан бастау алады. Көреген бабамыз Қараменде би айтып кеткендей “ойында балығы, қырында киігі” ұрпаққа азық болған қасиетті Балқаш өңірі тек қана өз еліміз емес Одақ көлеміне, шет елге өзінің балығымен де атағы шықты.
Қаланың тарихы, қайталанбас көркем келбеті еліміз қылқалам шеберлері туындыларының негізгі тақырыптарының біріне айналды. Солардың ішінде көрнекті ресейлік суретші Юрий Антонович Зайцевтің еңбектеріне тоқталуға болады. Оның 50 –ге тарта шығармасы Балқашқа арналған еді. “Балхашский мотив”, “Девушка из Бурлю-Тюбе”, “Гавань в Бухте Бертыс” және басқа шығармалары күллі халыққа танымал болды.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Балқаштың соғыс және еңбек ардагерлерінің ерлік істері ұрпақ жадында мәңгілік сақтаулы. З. Асфандяров, П. Миллер, В. Хоружая, О. Щермаков, Н. Подсадниктер “Кеңес Одағының батыры”, ал П. Калмыков пен В. Спицындер жауынгерлік “Даңқ” орденінің толық кавалерлері атағына ие болып, қаламыздың атағын елімізден тысқа да әйгілі етті. Ұлы Отан соғысы майданы негізгі ошақтарының бірі Сталинград, Ленинград қалаларын басқыншылардан қорғауда да балқаштық жауынгерлер ерліктерімен танылды. Рейхстаг күмбезіне алғашқылардың бірі болып жеңіс туын қадаған Р.Қошқарбаев “Халық қахарманы” болып даңққа бөленді. Берлинге жеңіс туын тіккен батыр жауынгерлер қатарында В.Громов, Н.Кулжанов, К.Григорьянц, К.Меньшов, Ж.Ақбергенов сынды жерлестеріміздің есімдері де мақтанышпен аталады. Фин соғысының ардагері В. Громов, артилерист Н. Құлжанов, атты әскер жауынгері К. Григорьянц, партизан К. Меньшов, танкист Ж. Ақбергенов тәрізді балқаштықтар жеңіс күнін Берлинде қарсы алды.
Еңбек майданында да мыңдаған қала еңбеккерлері оның ішінде, әсірісе, әйелдер ерен ерлік үлгілерін көрсетті. Соғыс жылдарында тек қана мыс заводында 2875 әйел еңбек етті. Постникова, Кузнецова, Гуриналар шағылыстыру пештеріне кен тиеушілер, Шираймова, Козловалар паровоз машинистері болып еңбек етті. Көптеген әйелдер өндіріс, қала әкімшілігінің басшылығы қызметтерін атқарды. Олардың ішінде А.С. Пирибинус қалалық атқару комитетінің төрайымы, Е. Иванова қала комсомолдарының жетекшісі, Климова, Стародубцевалар комбинаттың жетекші цехтарында ауысым шеберлері болып жұмыс істеді. Нақ осы сұрапыл соғыс жылдарында Социалистік Еңбек Ерлері Н.Г. Чекушина, Ж. Бейсов, Ленин орденінің иегерлері Л. Бакланчикова, Н. Бушуева, Мемлекеттік сыйлықтың иегеріИсмагулов Байғазы, Б. Смағұловтардың комбинаттағы еңбек жолдары басталған еді. Ыстыққа да, суыққа да, аштыққа да төзе отырып Балқаштық еңбек майдангерлері басқыншыларға қарсы соғысқа елеулі үлес қосты. 80 жастағы қарт ақын Шашубай өзінің найзағайдай күркіреген өлеңдермен елге, жауынгерлерге рух беріп жігерлендіре түсті. 
Бүгінде сол алдыңғы толқынның ерлік істері, бейбіт күндері кейінгі толқын ұрпақтарының ерен еңбектерінде жалғасын табуда. Аталанта олимпиадасының жеңімпазы, Баркер кубогінің иегері, боксшы В.Жиров Балқаш қаласының атын әлемге тағы бір қырынан танытты. Ұшқыш–космонавт В.Ланчаков, күміс көмей опера әншісі Э.Епонешникова, ҚазКСР-і еңбек сіңірген әртісі, шертпе күйдің шебері М.Хамзин және басқа өнер тарландары біздің мәңгі мақтаныштарымыз. “Өткендерін еске алған өскендіктің белгісі,өткендерін ұмытқан өшкендіктің белгісі” дегендей Балқаш қаласының тарихын, өз жерлестерінің атақ пен ерлікке толы өмірін ұрпақ санасында жауғыртып отыру біздер үшін қасиетті парыз. 

Балқаш -ХХ ғасырдың 30-40 жылдары - өте қиын жағдайларда тұрғызылған.

 бірегей ғажап  ескерткіш   қала.